طلبه های در حال تحصیل در حوزه، ملزم به نوشتن طرح اجمالی برای پایان نامه خود هستند. این طرح برای تصویب موضوع پایان نامه الزامی بوده و همه دانشجویان، می بایست آن را با توجه به قوانین دانشگاه نگارش کنند. چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه برای بسیاری از طلبه ها مورد سوال است که در ادامه مقاله قصد داریم دقیق در مورد آن صحبت کنیم.
طرح اجمالی پایان نامه چیست؟
طرح اجمالی پایان نامه، در واقع یک طرح واره قبل از شروع انجام پایان نامه است که همه دانشجویان حوزوی، موظف هستند آن را قبل از ارائه و تصویب موضوع پایان نامه، به کمیته ارائه کنند. در طرح اجمالی پایان نامه، دو موضوع برای پایان نامه بر اساس علاقه به کمیته ارائه می شود. کمیته حوزه نیز موظف است که یکی از این موضوعات را به ترتیب اولویت و در صورت تکراری نبودن و امکان تحقیق کردن در مورد آن، تایید کند تا کار طلبه برای نگارش پایان نامه آغاز شود.
چه زمانی باید طرح اجمالی پایان نامه را تحویل داد؟
طرح اجمالی پایان نامه، پس از اخذ پایان نامه و واحد درسی آن و قبل از شروع باید به کمیته حوزه تحویل داده شود. از آنجایی که بدون ارائه این طرح، کمیته نمی تواند موضوعی را برای دانشجو تایید کند؛ پس حتما ملزم به ارائه آن قبل از تصویب موضوع پایان نامه خود هستید.
ساختار طرح اجمالی پایان نامه
اولین قدم برای اطلاع از چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه، این است که با ساختار این طرح آشنا شوید. مهم ترین بخش در طرح اجمالی پایان نامه، موضوع پیشنهادی است که باید با دقت بررسی شود. مابقی موارد زیر در طرح تفصیلی پایان نامه دانشجویان حوزوی در نظر گرفته می شوند:
| ردیف | نام بخش | توضیح خلاصه |
| ۱ | موضوع پیشنهادی | انتخاب حوزه پژوهش با توجه به علاقه و بررسی تحقیقات پیشین |
| ۲ | پیشینه تحقیق | بررسی و نقد پژوهش های قبلی برای اثبات نوآوری و ضرورت تحقیق |
| ۳ | سوال اصلی تحقیق | طرح پرسش کلیدی که هدف نهایی پاسخ گویی به آن است. |
| ۴ | سوالات فرعی تحقیق | پرسش های جزئی تر برای تحلیل ابعاد مختلف سوال اصلی |
| ۵ | اهداف تحقیق | بیان چرایی انجام پژوهش و کاربرد نتیجه نهایی آن |
| ۶ | فرضیه تحقیق | حدس های علمی (جملات خبری) قابل اثبات یا رد در طول پژوهش |
| ۷ | تعیین روش تحقیق | انتخاب نوع پژوهش (میدانی، کتابخانه ای، تحلیلی و غیره) برای حل مسئله |
| ۸ | ساختار تحقیق | تعیین چارچوب کلی پایان نامه شامل فصل بندی و عناوین هر بخش |
چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه
هر دانشجوی حوزوی، می بایست در قدم اول چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه را بلد باشد. هر بخش از این طرح، دارای جزئیات خاصی است که می بایست متناسب با موضوع پیشنهادی، آن ها را نگارش کرد و به حوزه تحصیلی، ارائه نمود. در ادامه دقیق تر چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه را بررسی می کنیم.
بخش اول: موضوع پیشنهادی
اولین قسمت طرح اجمالی پایان نامه، موضوع پیشنهادی است. از آنجایی که انتخاب موضوع پایان نامه مسئله مهمی است و روی خروجی کار تاثیر مستقیم دارد، باید با دقت در نظر گرفته شود. موضوع پایان نامه باید با توجه به تجربه و علاقه شخصی، تجارب دیگران و بررسی تحقیقات و پایان های قدیمی انتخاب شود.
بخش دوم: پیشینه تحقیق
شما به عنوان یک پژوهشگر برای انتخاب موضوع و ارائه طرح اجمالی، می بایست چندین مقاله مرتبط را بررسی و مطالعه کنید. در بخش پیشینه تحقیق، باید توضیح دهید که آیا در مورد موضوع شما، تحقیق یا کتابی نوشته شده است. وظیفه شما در این بخش این است که به خواننده تضمین بدهید موضوع پایان نامه شما جدید بوده و مطالب قبلی با نقص و ضعف های زیادی همراه بوده اند.
پیشینه تحقیق باید شامل تمامی تحقیق و پژوهش هایی باشد که آن ها را مطالعه کرده اید. دقت کنید که این قسمت نیاز به رفرنس دهی دارد. در صورت نیاز باید هر تحقیق را نقد و بررسی کنید و نقاط ضعف و اینکه تحقیق شما چگونه می تواند آن را رفع کند را بیان کنید.
بخش سوم: سوال اصلی تحقیق
بخش مهمی از طرح اجمالی پایان نامه، سوال اصلی تحقیق است. در واقع شما می بایست این قسمت را به گونه ای نگارش کنید که خواننده متوجه شود شما قرار است در این تحقیق به چه چیزی بپردازید و می خواهید به چه جوابی برسید؟
سوال اصلی پرسشی است که دغدغه اصلی نویسنده و پژوهشگر را مشخص می کند که در انجام تحقیق، نیاز به پاسخگویی به آن را دارد. این سوال ارتباط مستقیمی با موضوع پایان نامه دارد. می توانید یک سوال را به عنوان سوال اصلی تحقیق در نظر بگیرید و در طرح اجمالی پایان نامه مشخص کنید. برای مثال:
- راهکارهای موثر برای تبلیغ نوین جهت جذب نسل جوان به آموزه های دینی در فضای مجازی چیست؟
بخش چهارم: سوالات فرعی تحقیق
بدون شک در پایان نامه شما فقط یک سوال مطرح نیست و موارد و جزئیات مختلف دیگری نیز وجود دارند که قصد بررسی آن ها را دارید. این موارد سوالات فرعی هستند که به عنوان چند زیر شاخه از سوال فرعی در نظر گرفته می شوند. شما می بایست چند سوال جزئی تر از سوال اصلی در نظر بگیرید که با رسیدن به پاسخ آن ها، جواب سوال اصلی را نیز پیدا می کنید. برای مثال:
- مهم ترین نیازهای دینی نسل جوان چیست؟
- طلاب چه مهارت هایی را باید برای تبلیغ در فضای مجازی کسب کنند؟
- آسیب های تبلیغ غیرحرفه ای در فضای مجازی کدام اند؟
بخش پنجم: اهداف تحقیق
در چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه باید به این نکته دقت کنید که هدف تحقیق شما چیست و آن را در طرح ذکر کنید. اینکه هدف شما برای انتخاب موضوع و انجام این تحقیق چیست و نتیجه نهایی، می تواند چه مشکلی را حل کند، همگی نکات مهمی هستند که در بخش اهداف تحقیق باید درج شوند. برای مثال:
- شناسایی مولفه های تبلیغ جذاب و مخاطب پسند
- ارائه بسته ی مهارت های لازم برای طلاب جهت حضور اثرگذار در فضای مجازی
بخش ششم: فرضیه تحقیق
فرضیه تحقیق یکی از قسمت های مهم در نوشتن طرح اجمالی پایان نامه است. این قسمت به صورت یک جمله خبری بیان می شود تا در نهایت بتوان بعد از انجام پژوهش، آن را اثبات یا رد کرد. فرضیه های تحقیق در طرح اجمالی به دو گروه فرضیه اصلی که جواب سوالی اصلی را می دهد و فرضیه فرعی که جواب سوالات فرعی را می دهد، تقسیم بندی می شود. برای مثال:
- تبلیغ نوین با استفاده از زبان هنر و تعامل دوسویه در فضای مجازی، نسبت به روش های سنتی، تاثیرگذاری بیشتری بر جذب نسل جوان دارد.
بخش هفتم: تعیین روش تحقیق
در طرح اجمالی پایان نامه حوزه، باید حتما روش تحقیق مشخص شود. برای انتخاب روش پژوهش مناسب، ابتدا باید با انواع آن آشنا شوید که مهم ترینشان شامل موارد زیر هستند:
| ردیف | نوع تحقیق | توضیح کوتاه |
| 1 | تحقیق کاربردی | برای حل مسائل واقعی و بهبود شرایط انجام می شود. |
| 2 | تحقیق تاریخی | برای بررسی رویدادها و مسائل مربوط به گذشته است. |
| 3 | تحقیق میدانی | اطلاعات را از محیط واقعی با مشاهده، پرسش نامه یا نمونه گیری جمع می کند. |
| 4 | تحقیق بنیادی | برای افزایش دانش و کشف واقعیت های جدید انجام می شود. |
| 5 | تحقیق تحلیلی | به بررسی علت ها و عوامل مؤثر بر موضوع می پردازد. |
| 6 | تحقیق کتابخانه ای | بر پایه مطالعه کتاب ها، مقاله ها و اسناد انجام می شود. |
| 7 | تحقیق توصیفی | وضعیت و ویژگی های یک موضوع را شرح می دهد. |
| 8 | تحقیق تجربی | با آزمایش و تجربه به بررسی موضوع می پردازد. |
بخش هشتم: ساختار تحقیق
در نهایت در انتهای طرح اجمالی پایان نامه، باید ساختار تحقیق مشخص شود. در این قسمت می بایست تعیین کنید که تحقیق چند فصل داشته و عناوین هر کدام چه هستند. یک تحقیق باید حداقل 3 بخش و یا بیشتر داشته باشد که می توانید هر کدام را به صورت خلاصه معرفی کنید.
ویژگی های موضوع پیشنهادی در طرح اجمالی پایان نامه
از آنجایی که انتخاب موضوع پیشنهادی در نوشتن طرح اجمالی پایان نامه الزامی است، حتما می بایست بر اساس علاقه و متناسب با نیاز حوزه و جامعه آن را انتخاب کرد. یک موضوع پیشنهادی خوب در این طرح باید ویژگی های زیر را داشته باشد:
- مرتبط با علاقه دانشجوی حوزه: موضوع انتخابی در طرح اجمالی پایان نامه، باید مورد علاقه فرد پژوهشگر باشد تا پژوهشگر با علاقه آن را دنبال کند و به سرانجام برساند.
- جدید و دارای نوآوری: طرح اجمالی پایان نامه باید جدید و دارای نوآوری باشد. در واقع باید مطالب بهتر و کامل تری را نسبت به تحقیقات گذشته ارائه دهد.
- مرتبط با رشته تخصصی طلبه: 17 رشته تحصیلی برای طلاب وجود دارد که باید موضوع پایان نامه، دقیقا مرتبط با هر یک از این رشته های تحصیلی باشد.
- دارای دامنه محدود: موضوع پایان نامه باید دارای دامنه محدودی باشد. در این صورت پژوهشگر می تواند آن را در زمان معین به سرانجام برساند؛ در غیر این صورت نتیجه ای حاصل نخواهد شد.
- وجود منابع کافی و قابل دسترس: منابع کافی برای مطالعه، ارزیابی و صحت سنجی در مورد موضوع پایان نامه وجود داشته باشد. در واقع دامنه آنقدر محدود نباشد که پژوهشگر امکان تحیق در مورد آن را نداشته باشد.
سخن پایانی
در این مقاله در مورد چگونگی نوشتن طرح اجمالی پایان نامه صحبت کردیم. این طرح مشابه با پروپوزال برای دانشجویان ارشد بوده و باید سوال تحقیق، فرضیه و اهداف آن را مشخص کند. هر مرحله از نوشتن این طرح باید با دقت و جزئیات کامل انجام شود تا در نهایت خروجی کار، مورد تایید کمیته در حوزه باشد.
ارتباط طرح اجمالی پایان نامه با سایر رشتههای دانشگاهی
اگرچه طرح اجمالی پایان نامه بیشتر برای طلاب و دانشجویان حوزه مطرح میشود، اما اصل ماجرا در بسیاری از رشتههای دانشگاهی هم مشابه است؛ یعنی دانشجو قبل از شروع نگارش پایان نامه باید موضوع، مسئله تحقیق، اهداف، سوالات، فرضیهها و روش پژوهش خود را بهدرستی مشخص کند. به همین دلیل، آشنایی با ساختار طرح اجمالی میتواند برای دانشجویان رشتههای دیگر نیز مفید باشد؛ بهخصوص زمانی که قصد دارند مسیر پژوهش خود را از همان ابتدا دقیقتر و منظمتر پیش ببرند.
برای مثال، دانشجویانی که در رشتههای فنی و مهندسی تحصیل میکنند نیز هنگام استفاده از خدمات انجام پایان نامه برق، انجام پایان نامه مکانیک یا انجام پایان نامه کامپیوتر باید ابتدا موضوعی قابل دفاع، کاربردی و دارای منابع کافی انتخاب کنند. در این رشتهها هم اگر موضوع پایان نامه از همان مرحله ابتدایی درست تعریف نشود، احتمال تغییر مسیر تحقیق، رد شدن پروپوزال یا طولانی شدن فرآیند نگارش پایان نامه بیشتر میشود. بنابراین چه در حوزه علوم اسلامی و انسانی و چه در رشتههای مهندسی، داشتن یک طرح اولیه دقیق و منسجم، نقش مهمی در تصویب موضوع و پیشبرد بهتر پایان نامه دارد.
